Chủ trì cuộc họp, Bộ trưởng Công Thương Vũ Huy Hoàng – Trưởng Ban Chỉ đạo Chương trình XTTM quốc gia chỉ đạo: ‘Quyết định 72/2010/QĐ-TTg đã đặt hoạt động XTTM theo nghĩa toàn diện, thúc đẩy phát triển kinh tế trên ba hướng đối ngoại, thị trường nội địa, vươn ra các khu vực miền núi, biên giới và hải đảo. Do đó, các đơn vị tham gia Chương trình XTTM quốc gia phải thực hiện hiệu quả Quyết định này”.

Theo phê duyệt, Chương trình XTTM quốc gia năm 2011 đợt 1 có 50 đề án của 22 tổ chức XTTM và 16 địa phương với tổng kinh phí 55 tỷ đồng. Trọng tâm của các đề án là các mặt hàng xuất khẩu thế mạnh của Việt Nam như đồ gỗ, nông sản, thủy sản, mỹ nghệ, thực phẩm với đa dạng hình thức từ hội chợ, triển lãm đến hình thức XTTM nhiều tiềm năng và hiệu quả cao là “buyer missions” (tổ chức các đoàn nhà nhập khẩu nước ngoài vào Việt Nam mua hàng).

Tổng hợp kết quả của các đề án đã thực hiện cho thấy hiệu quả rất tích cực. Ông Đỗ Thắng Hải – Cục trưởng Cục XTTM – đơn vị đầu mối chương trình XTTM quốc gia cho biết: “Ngoài số giá trị hợp đồng ký kết và doanh số trực tiếp là 45 triệu USD, những đề án này đã đóng vai trò quan trọng mở thị trường cho hàng hóa Việt Nam ra nước ngoài, củng cố thị trường nội địa, góp phần vào các mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu, kiềm chế nhập siêu và hỗ trợ, thúc đẩy sản xuất trong nước”.

Đơn cử Hội chợ Quốc tế hàng trang trí gia đình và quà tặng Việt Nam 2011 tổ chức vào tháng 4 năm nay tại Tp. Hồ Chí Minh đã “kéo” được 1.642 khách mua hàng từ 39 nước với 11.882 lượt giao dịch và giá trị hợp đồng ký kết lên tới 14 triệu USD, đã cho thấy hiệu quả của hoạt động XTTM theo cách làm mới.

Bên cạnh đó, các chỉ số như lượng khách đến thăm và số lượt giao dịch cũng tăng mạnh. Hội chợ Đồ gỗ Las Vegas Market (Mỹ) do Cục XTTM chủ trì với 11 doanh nghiệp tham gia trưng bày đã thu hút được 417 giao dịch mang về 15,7 triệu USD đặt hàng. Quan trọng hơn là các doanh nghiệp thiết lập quan hệ đối tác với 60 khách hàng tiềm năng hứa hẹn những đơn hàng lớn trong thời gian tới.

Đối với thị trường trong nước, các hoạt động nằm trong Chương trình XTTM quốc gia cũng để lại “dấu ấn” đáng kể như các chươngtrình đưa hàng về nông thôn và khu công nghiệp, hội chợ và triển lãm…

Riêng đối với hoạt động XTTM thương mại biên giới dù chưa được triển khai nhưng đã nhận được phản ứng tích cực của các địa phương, doanh nghiệp và các chuyên gia đánh giá là “đòn bảy cạnh tranh quan trọng” cho hàng hóa Việt Nam tại khu vực miền núi, biên giới và đẩy hàng Việt sang thị trường các nước lân cận.

Những cái khó cần gỡ

Cái khó đầu tiên đối với Chương trình XTTM quốc gia là kinh phí. Yêu cầu đặt ra đối với nền kinh tế là tăng cường xuất khẩu nhưng kinh phí XTTM lại có xu hướng giảm. Năm 2009, kinh phí XTTM là 172 tỷ đồng, năm 2010 còn 120 tỷ đồng và năm 2011 đến thời điểm này mới có 55 tỷ đồng. Trong khi đó, nhu cầu đề xuất là 272 đề án với tổng kinh phí 405,6 tỷ đồng! Do đó, kinh phí XTTM còn rất xa so với nhu cầu.

Ông Đỗ Thắng Hải cho biết: “Ban Chỉ đạo Chương trình XTTM quốc gia đã chủ động và linh hoạt trong việc động nguồn tài chính, động viên doanh nghiệp tham gia, điều chuyển các chương trình chưa thực hiện được do yếu tố khách quan, ví dụ chương trình Nhật Bản không thực hiện được do động đất, để điều chuyển kinh phí cho các chương trình khác cấp thiết hơn”.

Ngoài ra, các vấn đề cơ chế tài chính cho Chương trình XTTM quốc gia còn bất cập tạo ra những khó khăn không nhỏ đối với xây dựng, tổ chức thực hiện các đề án. Trên thực tế, việc chậm thanh toán tiền hỗ trợ theo chương trình XTTM gây ra bức xúc cho doanh nghiệp tham gia. Những vướng mắc này khiến Bộ Công Thương khó chủ động thực hiện Chương trình XTTM quốc gia, cũng như làm giảm hiệu quả của các đề án XTTM.

Nguyên nhân này cũng lý giải cho việc đến thời điểm này mới có 8 đề án được thực hiện. Ở đây phải ghi nhân sự cố gắng của các đơn vị chủ trì, mặc dù chưa được tạm ứng kinh phí và ký hợp đồng nhưng rất chủ động huy động nguồn tài chính để triển khai.

Từ nay đến cuối năm, để hoàn thành nốt 42 đề án còn lại là một thách thức không nhỏ, ảnh hưởng tới mục tiêu của Chương trình XTTM, cũng như chất lượng của các đề án.

Trong khi đó, thời gian tới, những thách thức đối với công tác XTTM là rất lớn. Kinh tế thế giới phục hồi nhưng tiềm ẩn nhiều yếu tố khó lường, hàng rào bảo hộ có xu hướng gia tăng, các nền kinh tế lớn đang sa vào khủng hoảng nợ công sẽ ảnh hưởng lớn tới xuất khẩu của Việt Nam.

Các yếu tố trong nước như lợi thế cạnh tranh về giá giảm, lạm phát và lãi suất cao làm gia tăng đầu vào, tỷ giá USD/VNĐ biến động, bệnh dịch cũng ảnh hưởng không nhỏ tới sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, xuất khẩu…

Do đó, Bộ trưởng Vũ Huy Hoàng chỉ đạo: “Tập trung vào tháo gỡ khó khăn để triển khai hiệu quả Chương trình XTTM quốc gia, đặc biệt là việc tạo khung pháp lý vững chắc cho Chương trình XTTM quốc gia. Đây là những công việc cần quyết liệt làm sớm”.

Theo đó, các thành viên Ban Chỉ đạo Chương trình XTTM quốc gia phải tập trung xây dựng quy trình tổng thể từ xây dựng nội dung đến quyết toán theo yêu cầu mới trong Quyết định 72/2010/QĐ-TTg. Ngoài ra, Ban chỉ đạo Chương trình còn chủ động hướng dẫn các chủ đề án như địa phương, hiệp hội xây dựng đề án theo tiêu chuẩn, quy trình để đảm bản chất lượng XTTM.

Đối với nhiệm vụ trước mắt, Bộ trưởng Vũ Huy Hoàng yêu cầu các đơn vị thực hiện XTTM quốc gia phải bám sát nội dung Quyết định 72/2010/QĐ-TTg, ưu tiên các hợp phần của ba trụ cột XTTM là XTTM định hướng xuất khẩu, XTTM nội địa và XTTM biên giới, miền núi và hải đảo.

Dự kiến nhu cầu kinh phí của Chương trình XTTM quốc gia năm 2012 khoảng 239 tỷ đồng, phân bổ cho 12 hợp phần XTTM định hướng xuất khẩu, 7 hợp phần XTTM trong nước, 7 hợp phần XTTM biên giới, miền núi và hải đảo.

Đột phá về hiệu quả Chương trình XTTM quốc gia phụ thuộc vào sự quyết liệt sớm triển khai cách làm mới theo Quyết định 72/2010/QĐ-TTg mà theo chỉ đạo của Bộ trưởng vũ Huy Hoàng là bắt đầu từ năm 2012.