Nếu loại trừ Bà Rịa - Vũng Tàu, lựa chọn của các tập đoàn sản xuất công nghiệp nặng (do có hệ thống cảng nước sâu, cảng chuyên dụng...), thì “tam giác phát triển” trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, gồm: TP.HCM - Đồng Nai - Bình Dương đang ở thế “kẻ tám lạng, người nửa cân” trong việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Chậm chân mất phần

Gần đây, một số NĐT đưa ra những đề xuất về ưu đãi rất cao, như trường hợp tập đoàn Hyundai đã đề xuất thuê 20ha đất tại khu kinh tế Chu Lai trong vòng 70 năm chỉ với mức giá tượng trưng là 1USD. Mức ưu đãi này cho thấy cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các tỉnh, thành đang diễn ra quyết liệt.

Cũng vì thế, Hải Dương gây bất ngờ khi vượt lên là địa phương thu hút nhiều vốn FDI nhất, với gần 2,56 tỷ USD, chiếm 22,7% tổng vốn đầu tư của cả nước.

Đầu năm nay, trong buổi tiếp đoàn quan chức ngoại giao của Việt Nam trước khi lên đường làm nhiệm vụ tại trụ sở UBND tỉnh Bình Dương, ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch HĐQT Becamex IDC Corp., cho biết dự định cùng tỉnh thực hiện mục tiêu thu hút doanh nghiệp (DN) Hàn Quốc.

Trong khi dự định của Bình Dương chưa thành hiện thực thì chỉ trong vòng hơn 3 tháng (từ tháng 7/2011), Đồng Nai “lên tiếng” bằng sự kiện xúc tiến đầu tư với đoàn DN Nhật Bản và châu Âu. Riêng TP.HCM, ngoài hai lần kết hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM tổ chức gặp gỡ cơ quan đại diện các nước vẫn chưa thấy hiệu quả.

Theo bà Bồ Ngọc Thu, Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Đồng Nai, nguyên nhân khiến tỉnh này phải rốt ráo tổ chức chương trình thu hút NĐT châu Âu là do tỷ lệ lấp đầy những khu công nghiệp (KCN) mới trên địa bàn vẫn còn thấp, do đó phải đẩy mạnh tìm kiếm các NĐT mới. Hơn nữa, nếu xét về số dự án, khối DN châu Âu vẫn còn ít so với các NĐT châu Á.

Theo đó, với 65 dự án, NĐT châu Âu đang xếp thứ 5 tại Đồng Nai, sau Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản và các quốc gia ASEAN, trong khi tiềm năng của khối NĐT này là không nhỏ.

Tại Hội nghị xúc tiến đầu tư từ Nhật Bản vào Bình Dương năm 2010, NĐT Nhật đã đánh giá cao Đồng Nai vì gần TP.HCM và cả cảng Cái Mép - Thị Vải (Bà Rịa - Vũng Tàu).

Ông Yoshida Sakae, Giám đốc Điều hành Tổ chức Thúc đẩy ngoại thương Nhật Bản (JETRO) tại TP.HCM, cho rằng, điều NĐT cần là chính sách hậu mãi và cam kết của địa phương sau khi họ đặt nhà máy, đây cũng là cách quảng bá hiệu quả đến những NĐT khác.

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, hiện có đến 971 dự án đầu tư từ Nhật Bản vào Việt Nam, với tổng vốn đăng ký 18,45 tỷ USD, trong đó chiếm nhiều nhất là các dự án thuộc lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo.

Trong danh sách những NĐT mới được cấp phép ở Đồng Nai có mặt những NĐT tầm cỡ như: Brother, Tiger, Daitoh Industry... Nếu như Onishi chuyên sản xuất các loại máy khoan, thì Daitoh Industry sản xuất các loại máy sản xuất chất bán dẫn, tấm hiển thị tinh thể lỏng và tấm pin năng lượng mặt trời..., là những ngành công nghệ Việt Nam đang cần để kích hoạt ngành công nghiệp phụ trợ vốn im ắng nhiều năm qua.

Đặc biệt, chỉ trong thời gian ngắn đã có năm NĐT mới của Nhật được cấp phép tại Đồng Nai, tuy chỉ là những NĐT nhỏ nhưng hoạt động trong lĩnh vực cơ khí, điện tử, công nghệ cao.

Trong khi đó, nếu xét về phát triển hạ tầng, Bình Dương đang chiếm ưu thế. Hiện, ngoài quốc lộ 13 (nối với TP.HCM), Becamex IDC Corp. đang gấp rút hoàn thiện đường cao tốc Tân Vạn - Mỹ Phước.

Đây là tuyến đường không chỉ nâng giá trị các khu đô thị mới tại Bình Dương lên, mà còn rút ngắn thời gian cho NĐT khi vận chuyển hàng hóa ra cảng Cái Mép - Thị Vải lẫn TP.HCM. Nói về lợi thế của tỉnh này, ông Vũ Công Minh, Đại sứ Việt Nam tại Vương quốc Anh, cho rằng, Bình Dương đang ở thế “có thể chọn lựa được NĐT”.

Nếu muốn thu hút nguồn FDI trong lĩnh vực công nghệ như mong muốn, tỉnh nên mở rộng tiếp cận NĐT phương Tây. Ông Minh dẫn chứng, nếu chỉ xét ở thị trường Anh, hiện chỉ có 7 DN Anh đầu tư vào Bình Dương nhưng chưa thấy DN có thế mạnh về công nghệ cao. Do đó, tỉnh nên có những buổi làm việc với Hiệp hội DN Anh tại Việt Nam (BBGV) để hai bên có những chương trình xúc tiến đầu tư phù hợp.

Hạ tầng hay ưu đãi?

Nói về cạnh tranh trong thu hút đầu tư, trong những ngày gần đây, phóng viên Báo Doanh Nhân Sài Gòn có dịp đi khảo sát thị trường, tìm địa điểm đặt nhà máy cùng với một NĐT nước ngoài chuyên hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thực phẩm.

Thực tế, tiêu chí NĐT này quan tâm hàng đầu không hẳn là những chính sách ưu đãi về thuế, giá thuê đất bao nhiêu, mà là hạ tầng (đường đến trung tâm thành phố, cảng), tuyển dụng lao động, nguồn nước, điện, thời gian thuê đất và cuối cùng mới đến giá.

“Chúng tôi chú trọng đến nguồn nước vì là DN sản xuất thực phẩm và đây cũng là chi tiết mà các địa phương và cả các nhà phát triển hạ tầng nên suy xét đến việc tạo lập những KCN chuyên ngành”, NĐT này cho biết. Ngoài ra, NĐT này cũng cần khu đất rộng tối thiểu 15ha.

Nếu cộng tất cả các tiêu chí, Bình Dương đang là tầm ngắm của họ, vì tại TP.HCM hiện nay, dù khu Đông Nam (Củ Chi) và Tân Phú Trung (Củ Chi) vẫn còn diện tích lớn, nhưng lại hạn chế ở hạ tầng giao thông đến khu vực trung tâm và cảng nên chỉ mỗi Khu công nghiệp Cảng Hiệp Phước là đủ đáp ứng. Tuy nhiên, NĐT này lại e ngại về những dự án công nghiệp nặng hiện hữu trong khu sẽ ảnh hưởng đến sản xuất thực phẩm của họ.

Trong khi đó, tại Bình Dương, VSIP mở rộng vẫn còn diện tích lớn. Hơn nữa, nơi đây vừa đón 3 DN nước ngoài trong lĩnh vực hàng tiêu dùng có tên tuổi: nhà máy của P&G (Mỹ), nhà máy sản xuất thực phẩm của Nissin Việt Nam (Nhật Bản) và nhà máy sản xuất bao bì cho Pepsico của TBC - Ball Việt Nam (Hồng Kông)...

Đó là chưa nói đến câu chuyện nguồn lực. Ông Lê Thanh Cung, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Dương, cho hay, tỉnh đang hướng đến việc cung cấp lao động cấp cao thông qua hệ thống 3 trường đại học: Quốc tế Miền Đông (Becamex IDC đầu tư), Thủ Dầu 1 và Đại học Việt - Đức (hợp tác với Đức) cùng 41 trường cao đẳng và trung cấp nghề... Những con số chỉ kém cạnh TP.HCM, nhưng “qua mặt” Đồng Nai.

Ông Lawrence Peh, Tổng giám đốc Công ty TNHH GoucoLand Việt Nam (Singapore), cho biết, NĐT có thể gặp những vướng mắc về thủ tục, nhưng... may mắn là họ chỉ cần một năm để hoàn tất mọi thứ khi đầu tư tại Bình Dương. Hiện, GoucoLand đang đầu tư dự án khu đô thị liên hợp cao cấp The Canary ở phía trước Khu công nghiệp VSIP I.

Rõ ràng, để thu hút NĐT nước ngoài, hoạt động xúc tiến không thừa nhưng cần xác định rõ lĩnh vực ưu tiên, không thể kêu gọi chung chung và làm đại trà chưa hẳn đã mang lại hiệu quả.

Về vấn đề này, ông Lương Văn Lý, nguyên Phó giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư TP.HCM, dẫn chứng, nhiều địa phương hiện nay kêu gọi đầu tư vào lĩnh vực công nghệ cao, trong đó có hoạt động R&D, nhưng về phía cơ quan quản lý cấp cao cần quy định rõ khuyến khích cho DN đầu tư R&D là như thế nào. Bởi đây cũng là lợi thế trong quá trình xúc tiến đầu tư.

Một số nhà tư vấn khuyên các tỉnh, thành nên cố gắng đưa ra các ưu đãi tốt nhất để có thể thu hút FDI nhanh nhất. Trong khi đó, một số NĐT chờ đợi nhiều hơn ở những cải cách trong môi trường thể chế về kinh tế, đầu tư.

Việc liên tiếp đưa ra các ưu đãi cũng có thể dẫn đến hệ lụy là các NĐT, nhất là các NĐT lớn và có mục tiêu dài hạn, sẽ cảm thấy không tin tưởng và không muốn vào. Như đã phân tích, họ chờ đợi nhiều hơn ở việc cải thiện môi trường thể chế.

“Thu hút đầu tư không đơn thuần là câu chuyện của cấp quản lý, các doanh nghiệp (DN) phát triển hạ tầng khu công nghiệp (KCN) cũng đang tung “chiêu” nhằm gia tăng tỷ lệ lấp đầy trong khu. Dù nhà đầu tư (NĐT) trong nước có lợi thế về mặt tiếp cận quỹ đất, nhưng về phương diện tiếp thị, NĐT nước ngoài lại chiếm ưu thế.”

Hiểu mình, hiểu người

Theo bà Low Sin Leng, Phó chủ tịch Công ty TNHH Sembcorp Industrial Parks (thuộc Tập đoàn Sembcorp, Singapore), đối tác của Becamex IDC Corp. trong việc phát triển KCN mang thương hiệu Việt Nam - Singapore (VSIP), Sembcorp đã đầu tư tại Việt Nam được hơn 14 năm.

Họ đã thành lập VSIP đầu tiên tại huyện Thuận An, tỉnh Bình Dương vào năm 1996 với quy mô 500ha và 10 năm sau đó, diện tích này đã được lấp đầy.

Vào năm 2006, Sembcorp cùng đối tác Việt Nam mở rộng thêm 345ha tại huyện Bến Cát, song chưa đầy hai năm, NĐT đã đặt hết chỗ. Điều này đã giải thích vì sao VSIP tiếp tục có khu mở rộng ở Bình Dương...

Cuối năm 2007, VSIP “Bắc tiến” bằng dự án 700ha ở Bắc Ninh và 1.600ha tại Hải Phòng.

Hỏi bà Low tại sao Sembcorp lại đầu tư vào Việt Nam vào năm 1996, thời điểm Việt Nam chưa là thành viên khối ASEAN, đại diện đến từ Singapore cho rằng, khi đó họ vừa quảng bá các dự án KCN tại Trung Quốc và Indonesia nhưng trong tầm nhìn của họ, Việt Nam là một nền kinh tế đang phát triển, cộng với chính sách mở cửa chắc chắn sẽ là điểm đến của các NĐT nước ngoài. Vậy là họ mang mô hình “đô thị - công nghiệp” sang.

Đến nay, VSIP đã sở hữu trên 2.845ha đất công nghiệp cùng hơn 2.000ha khu đô thị.

Vậy, VSIP sẽ làm cách nào để lặp lại “kỳ tích” với VSIP II của năm 2006? Một lãnh đạo của VSIP cho biết, hiện nay, xúc tiến rầm rộ chưa chắc đã mang lại hiệu quả.

Do đó, cách VSIP sử dụng là tiếp cận trực tiếp những công ty, tập đoàn kinh tế lớn trên thế giới thông qua hệ thống nhân viên, cộng tác viên rải đều tại những thị trường chủ lực.

Theo vị lãnh đạo này, phần lớn NĐT đến KCN tìm hiểu trong giai đoạn này là những người có nhu cầu thật sự và triển khai ngay nên họ sẽ suy xét khá kỹ lưỡng. Cụ thể, NĐT chọn những KCN có thương hiệu, uy tín, thời hạn thuê đất còn dài và vị trí phải có tính chiến lược.

Liên quan đến vấn đề trên, ông Huỳnh Quang Hải, Phó tổng giám đốc VSIP, chia sẻ, dù VSIP Quảng Ngãi và Hải Phòng nằm trong khu kinh tế (VSIP Quảng Ngãi thuộc Khu kinh tế Dung Quất mở rộng, còn VSIP Hải Phòng nằm trong Khu kinh tế Đình Vũ - Cát Hải) nhưng để thu hút NĐT nước ngoài, các khu này đều có vị trí chiến lược chứ không phải vùng heo hút, xa xôi.

Chẳng hạn, với dự án ở Hải Phòng, không chỉ có cảng biển, mà còn gần Hà Nội. Đây cũng là những lý do mà trong thời điểm khó khăn như hiện nay, khu vẫn thu hút được một số NĐT lớn từ châu Á.

Điển hình như trường hợp Tập đoàn sản xuất máy in và máy photocopy hàng đầu thế giới Kyocera Mita (Nhật Bản) vừa động thổ giai đoạn 1 của dự án nhà máy sản xuất máy in 187,5 triệu USD tại đây.

Không chỉ VSIP, một nhà phát triển KCN khác là Công ty CP Amata Việt Nam (liên doanh giữa Sonadezi - Việt Nam và Tập đoàn Amata - Thái Lan) cũng đang tiếp tục mở rộng quy mô sau khi KCN Amata hiện hữu tại Biên Hòa được lấp đầy.

Ông Huỳnh Ngọc Phiên, Tổng giám đốc Amata Việt Nam, cho biết, từ mức giá thuê là 20 - 25 USD/m2 trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế châu Á 1997, đến nay, con số này đang ở ngưỡng 80 - 90 USD/m2.

Chính vì mức giá khá cao nên trong số 123 NĐT đang hoạt động, Nhật Bản có đến 53 DN, phần còn lại là DN châu Âu, trong khi NĐT Thái Lan chỉ chiếm thiểu số (do năng lực về tài chính của NĐT Thái Lan đôi khi có hạn nên có xu hướng chọn khu có giá cả phù hợp).

Theo ông Huỳnh Ngọc Phiên, trong việc thu hút đầu tư vào khu mở rộng, ngoài phương pháp “từ khách hàng đến khách hàng”, Amata sẽ đẩy mạnh phát triển nguồn khách hàng mới.

Song, do mức giá thuê khá cao nên về phía Amata cũng sẽ cân nhắc khi chọn lọc khách hàng. Theo đó, Nhật Bản và châu Âu vẫn là thị trường tiềm năng mà DN này muốn khai thác trong thời gian tới.

Nhìn vào cách thức phát triển KCN giữa khối DN “nội” và “ngoại” sẽ nhận thấy sự khác biệt giữa hai bức tranh. Một bên đang chật vật trong chuyện thu hút đầu tư và trong thời gian qua đã có một vài KCN chuyển đổi công năng, còn phía nhà phát triển hạ tầng nước ngoài lại thực hiện chiến lược mở rộng.

Mới đây, Công ty TNHH Phát triển Khu công nghiệp Long Bình (Loteco), liên doanh giữa Tập đoàn Sojitz - Nhật Bản và Tập đoàn Thái Sơn, Bộ Quốc phòng, cũng ra tuyên bố triển khai KCN Long Đức (huyện Long Thành, Đồng Nai), được xem là khu Loteco mở rộng.

Được biết, Sojitz là một trong ba NĐT Nhật Bản tham gia phát triển hạ tầng KCN ở Việt Nam (cụ thể, miền Bắc có 3 khu: Thăng Long 1, 2 - Hà Nội và Nomura - Hải Phòng; trong khi miền Nam có Loteco).

Nói về việc mở rộng này, ông Toshio Kazama, Tổng giám đốc Loteco, cho biết, KCN Long Bình hiện hữu gần như đã được lấp đầy, riêng những phần đất còn trống, Loteco đã xây dựng nhà xưởng và tháng 11 này sẽ có một vài DN Nhật dọn vào.

Việc mở khu Long Đức là dựa trên yêu cầu của NĐT, tức có khách hàng trước, chứ không mở một cách tùy tiện, ông Toshio Kazama nói.

Thực tế, vị đại diện của Loteco còn là đầu mối sắp xếp các cuộc họp trao đổi thông tin thường xuyên với DN Nhật và vì thế họ biết NĐT muốn gì. “Chúng tôi phải làm sao để sản phẩm của mình là cái mà NĐT cần.

Điều này cũng giải thích vì sao Loteco chọn Long Đức, nền đất tại khu vực này khá tốt nên sẽ giúp NĐT tiết giảm được thời gian lẫn chi phí xử lý khi triển khai xây dựng nhà máy”, ông Toshio Kazama phân tích.

Ngoài ra, một khi cụm cảng Cái Mép - Thị Vải tại Bà Rịa - Vũng Tàu hoàn tất, chắc chắn sẽ có lợi thế hơn cảng nước sâu Laem Chabang, Thái Lan. Điều này sẽ giúp tiết giảm chi phí cho NĐT tại Long Đức khi xuất hàng sang châu Âu và Mỹ (không cần phải quá cảnh sang Hồng Kông).

Bàn thêm về vấn đề này, ông Huỳnh Ngọc Phiên, Amata Việt Nam, cũng cho biết thêm, các nhà phát triển KCN cần phải chú ý cách tiếp cận NĐT nước ngoài.

Bởi, trong khi các NĐT cũ nhìn nhận ở khía cạnh hậu mãi thì đa phần NĐT mới lại chủ yếu quan tâm đến đất, xây dựng nhà máy như thế nào, hỗ trợ của bên kêu gọi đầu tư ra sao...

Một khi làm tốt những khâu này thì hoạt động xúc tiến sẽ tạo hiệu quả không nhỏ. “Hiện nay, thực tế các khu kinh tế trình độ thể chế vẫn thấp, vẫn chú trọng đến các ưu đãi.

Trong tương lai, đẳng cấp thể chế sẽ quyết định hiệu quả thu hút đầu tư chứ không phải chỉ là các ưu đãi”, PGS-TS. Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhận định về xu hướng cạnh tranh thu hút đầu tư của các tỉnh, thành.