Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên được Bộ Tài chính chỉ ra là do kết quả kinh doanh của các dự án không thực sự khả quan, dẫn tới mất cân đối về nguồn trả nợ vốn vay. Thêm vào đó, đại đa số các dự án triển khai thực hiện trước khi có Quy chế về cấp và quản lý bảo lãnh Chính phủ đối với các khoản vay nước ngoài (Quyết định 272/2006/QĐ-TTg ngày 28/11/2006 và nay là Nghị định 15/2011/NĐ-CP ngày 16/2/2011), nên không yêu cầu về tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng mức đầu tư, do vậy, tỷ lệ vốn vay/vốn chủ sở hữu của các dự án đều lớn.

Tính đến nay, tổng giá trị vốn vay nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh cho 16 dự án xi măng là 1,675 tỷ USD, tương đương 17,92% tổng giá trị vốn vay nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh. Tổng dư nợ của 16 dự án xi măng này tính đến ngày 31/6/2011 là 988,62 triệu USD.

Ngoài 4 dự án mà Chính phủ phải trả nợ thay nêu trên, các dự án còn lại được đầu tư chủ yếu trong giai đoạn 1998-2007. Các khoản vay nước ngoài của các dự án này đã được giải ngân xong và bắt đầu đến hạn trả nợ. Một số dự án xi măng đã đi vào hoạt động và có dòng tiền tốt, có khả năng trả nợ như Xi măng Thăng Long, Nghi Sơn. Tuy nhiên, nhiều dự án khác như Xi măng Cẩm Phả, Yên Bình, Sông Gianh… đang trong giai đoạn hoàn thiện để đi vào hoạt động, nên tương đối trầy trật trong việc thu xếp nguồn trả nợ.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng cảnh báo những nguyên nhân nội tại gây ra rủi ro trong trả nợ của các dự án xi măng. Trong đó, nguyên nhân lớn nhất là, đối với nhiều dự án, những năm vừa qua là thời gian xây dựng và nghĩa vụ trả nợ của dự án chủ yếu là lãi vay. Sắp tới, nghĩa vụ trả nợ gốc tăng dần thì sức ép càng lớn, bởi trong 3 - 5 năm đầu đi vào hoạt động, các dự án sẽ không cân đối đủ nguồn tiền để trả nợ, đặc biệt trong bối cảnh Chính phủ chủ trương cắt giảm đầu tư; giá nguyên vật liệu, chi phí đầu vào, tỷ giá ngoại tệ tăng cao; khấu hao lớn; thương hiệu sản phẩm chưa đủ mạnh để cạnh tranh trên thị trường.

Ngoài ra, do tỷ lệ vốn vay bằng ngoại tệ đầu tư cho các dự án lớn, trong khi tỷ giá biến động nhiều từ kể khi ký vay đến khi trả nợ, dẫn đến việc dự án tăng suất đầu tư, mất cân đối về nguồn trả nợ. Tiến độ thực hiện dự án bị chậm do nhiều nguyên nhân cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả và việc trả nợ của dự án.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Vương Đình Huệ cho biết, theo quy định, đối với những khoản vay Chính phủ bảo lãnh, nếu doanh nghiệp không trả được nợ, Bộ Tài chính sẽ ứng để trả nợ thay, nhiều nhất là trong 3 kỳ. Sau thời gian đó, nếu doanh nghiệp chưa thể trả được nợ thì sẽ thực hiện theo Luật Quản lý nợ công: bán thanh lý tài sản thế chấp để thu hồi nợ. Được biết, đến nay, các dự án nêu trên đều chưa quá 3 kỳ chưa trả được nợ.

Nhằm tránh tình trạng dồn gánh nặng trả nợ thay cho các dự án xi măng lên ngân sách nhà nước, không để xảy ra tình trạng chậm trả nợ làm ảnh hưởng đến uy tín quốc gia, đồng thời để nâng cao trách nhiệm của các chủ dự án trong việc trả nợ đối với các dự án đang và sẽ đưa vào hoạt động trong thời gian tới, Bộ Tài chính đã kiến nghị Chính phủ giao các bộ/ngành chủ quản, địa phương và đại diện chủ sở hữu tăng cường giám sát tiến độ đưa nhà máy vào hoạt động, rà soát lại kế hoạch đầu tư, kế hoạch sản xuất - kinh doanh, cân đối nguồn tiền để trả nợ.