Gạo ngày càng trở thành loại lương thực quan trọng nhất của người dân châu Phi và với số dân hơn 1 tỷ người, nhu cầu tiêu thụ gạo ở châu Phi ngày càng gia tăng. Mặt khác, giá gạo hiện giờ không còn quá cao so với mặt thu nhập của đại bộ phận người dân châu Phi. Một số nước có mức tiêu thụ gạo bình quân đầu người cao nhất trong như Guinea Bissau (112kg/người/năm), Sierra Leon (88,6 kg/người/năm), Guinea (73 kg/người/năm) và Gabon (72 kg/người/năm).

Theo Tổ chức Nông lương Liên Hiệp quốc (FAO), mức tiêu thụ gạo của châu Phi ước khoảng từ 24-24,5 triệu tấn/năm trong giai đoạn 2011-2013. Năm 2011, châu Phi nhập khẩu khoảng 9,8 triệu tấn gạo.

Trong khi đó, trồng lúa mới chiếm 10% diện tích đất canh tác và cung cấp 15% sản lượng lương thực của châu Phi. Cộng với năng suất thấp, sản xuất không đáp ứng được nhu cầu nên châu Phi phải nhập khẩu từ 8 -10 triệu tấn gạo, trị giá từ 8 - 9 tỷ USD. Những nước nhập khẩu gạo lớn nhất châu Phi là Nigeria, Senegal, Côte d’Ivoire, Nam Phi, Ghana, Angiêri, Tanzania, Cameroon, Ghi nê… Ngoại trừ hai nước nhập khẩu nhiều gạo đồ chất lượng cao là Nam Phi và Nigeria, các nước châu Phi khác chủ yếu nhập khẩu loại gạo tấm giá rẻ.

Năm 2001, gạo Việt Nam mới chỉ có mặt tại 24 nước châu Phi, với kim ngạch xuất khẩu 106,3 triệu USD nhưng đến năm 2010 đã tăng lên 34 nước với kim ngạch xuất khẩu 558,4 triệu USD, chiếm khoảng 32% tổng giá trị xuất khẩu sang châu Phi và 30% tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam ra thế giới.

Những nước nhập khẩu gạo Việt Nam lớn nhất trong năm 2010 là Bờ Biển Ngà (118,3 triệu USD), Angola (82,3 triệu), Ghana (65,2 triệu), Senegal (59,7 triệu), CH Guinea (37,3 triệu), Mozambique (31 triệu), Tanzania (29,4 triệu), Cameroon (23,5 triệu), Togo (19 triệu), Kenya (18,6 triệu USD)…

Các thị trường này thường có nhu cầu gạo với phẩm cấp trung bình, giá rẻ là những tiêu chuẩn mà gạo nước ta hoàn toàn có thể cạnh tranh với gạo Thái Lan, Ấn Độ và Pakistan.

Tuy nhiên, xuất khẩu gạo Việt Nam sang châu Phi chủ yếu qua trung gian là các thương nhân châu Âu và Libăng. Ngay cả gạo xuất khẩu sang Ai Cập và Nam Phi sau đó cũng được tái xuất sang các nước khác. Do xuất qua trung gian nên giá gạo Việt Nam vào châu Phi bị đẩy lên cao.

Doanh nghiệp Việt Nam phải lựa chọn hình thức xuất khẩu này bởi nhiều nguyên nhân. Thứ nhất là doanh nghiệp Việt Nam thiếu thông tin về đối tác nhập khẩu gạo châu Phi. Thứ hai là khó khăn trong khâu thanh toán. Khách hàng châu Phi thường muốn mua gạo theo hình thức trả chậm và giao hàng tại cảng đến (CIF), tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong khí đó, Việt Nam và châu Phi chưa thiết lập được kênh thanh toán trực tiếp dẫn tới thủ tục mở L/C phức tạp, thời gian chuyển tiền kéo dài, chi phí ngân hàng trung gian cao.

Thứ ba là do khoảng cách địa lý xa xôi, lại thiếu các tuyến giao thông đường biển và đường không trực tiếp dẫn đến tâm lý ngại tiếp cận thị trường này của các doanh nghiệp Việt Nam.

Thứ tư là do xuất khẩu qua trung gian, công tác quảng bá gạo Việt Nam tại châu Phi hiện chưa được quan nên mặc dù người dân châu Phi ăn gạo Việt Nam hàng ngày nhưng nhiều khi không biết là gạo Việt Nam.

Trong khi đó, các trung gian quốc tế có vốn và hệ thống phân phối ở hầu khắp châu Phi, thế nên đối với các doanh nghiệp Việt Nam mới bắt đầu kinh doanh với châu Phi, lựa chọn xuất khẩu qua trung gian là một giải pháp tốt nhất trong thời gian đầu.

Xác định châu Phi là thị trường gạo chủ lực, Bộ Công Thương đã có nhiều biện pháp để hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu. Trong đó, nổi bật là công tác thông tin thị trường và hợp tác quốc tế để tổ chức các hội nghị chuyên đề xuất khẩu gạo sang châu Phi.

Đặc biệt, năm 2010, Vụ Thị trường Châu Phi, Tây Á, Nam Á (Bộ Công Thương) xây dựng chiến lược đẩy mạnh xuất khẩu gạo Việt Nam vào thị trường châu Phi, trong đó nhấn mạnh vai trò mở kho ngoại quan gạo tại một số thị trường tiềm năng như Senegal, Ghana.

Ngoài ra, Bộ Công Thương tổ chức nhiều đoàn xúc tiến thương mại gạo tại các nước có nhu cầu nhập khẩu gạo lớn như Bờ Biển Ngà, Nigeria, Nam Phi, Ghana, Benin, Tanzania, Angieri, Angola, Mozambique, Cameroun...Tháng 11/2011, Bộ Công thương tổ chức hai chuyến xúc tiến thương mại tại các thị trường gạo lớn nhất tại châu Phi là Nigeria, Senegal và Siera Leon.

Nhằm xúc xúc tiến các hợp đồng trực tiếp, Bộ Công Thương đã gửi công hàm đến Đại sứ quán một số nước châu Phi nhập khẩu nhiều gạo đề nghị Chính phủ hai bên xem xét ký Biên bản ghi nhớ (MOU) về thương mại gạo với Việt Nam. Kết quả hướng đi này là tháng 6/2011, Siera Leon đã ký MOU về gạo với Việt Nam. Cameroon, Kenya rất quan tâm tới hình thức này và đang xúc tiến để ký MOU về gạo với Việt Nam. MOU về gạo cấp chính phủ sẽ tạo khung pháp lý giúp doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu trực tiếp gạo sang thị trường châu Phi mà không phải cạnh tranh với các đối thủ.

Giải quyết khó khăn mấu chốt là khâu thanh toán, Bộ Công Thương đã xúc tiến tổ chức hội nghị giữa các ngân hàng Việt Nam và các ngân hàng thương mại uy tín của châu Phi để ký các thỏa thuận hợp tác.